مهدی زابل‌عباسی، عکاس ممتاز فدراسیون جهانی و دارنده نشان عالی یک هنر، با تأکید بر اینکه ثبت نور در معماری بارگاه منور رضوی باید بازتاب‌دهنده پیوند عاطفی زائر باشد، خواستار استمرار مستندنگاری هنری و توسعه دیپلماسی فرهنگی شد.
مهدی زابل‌عباسی از پیشکسوتان و صاحب‌نظران عرصه عکاسی کشور که تاکنون بیش از ۱۸۰ جایزه ملی و بین‌المللی کسب کرده است، در گفت‌وگویی تخصصی به تشریح ابعاد گوناگون عکاسی آیینی پرداخت. او در این گفت‌وگو، به واکاوی بایسته‌های ثبت معنوی حرم مطهر رضوی، اهمیت گردآوری و استمرار فتوبوک‌های مستند، ضرورت حمایت از عکاسان نسل جوان و تشکیل شبکه عکاسان جهان اسلام پرداخت و چشم‌انداز روشن این حرفه در مواجهه با ابزارهای نوین را ترسیم کرد.
واکاوی مؤلفه‌های زیبایی‌شناختی و چالش‌های ثبت معنوی حرم مطهر رضوی
این هنرمند برجسته عکاسی، در تشریح ریشه واژه فتوگرافی به معنای ترسیم نور، هنر اسلامی و معماری حرم مطهر رضوی را سرشار از عناصر بنیادین زیبایی‌شناسی دانست و اظهار کرد: هنگامی که از هنر در این بارگاه ملکوتی صحبت می‌کنیم، مجموعه‌ای از عوامل بصری نظیر رنگ، سطح، خطوط و پرسپکتیو معنا پیدا می‌کنند؛ با این حال، بزرگ‌ترین چالش پیش روی عکاس این است که بتواند فراتر از ثبت مستند و کالبدی معماری، ارتباط عاطفی و سلوک معنوی زائر با امام رضا(ع) را در قاب تصویر ماندگار کند. زابل‌عباسی با اشاره به تجربه‌های موفق گذشته در اصلاح فضاهای بصری حرم مطهر افزود: در دوره‌های پیشین و در زمان تولیت شهید آیت‌الله رئیسی، مباحث کارشناسی ارزنده‌ای درباره حذف ریسه‌ها و تزئینات نوری مزاحم مطرح شد که نتیجه آن، نمایان‌تر شدن اصالت کالبدی گنبد، مناره‌ها و بنای حرم منور بود؛ رویکردی که نشان داد پیرایش محیط از المان‌های اضافی تا چه اندازه به برجسته‌سازی فضای معنوی و آرامش‌بخش حرم مطهر کمک می‌کند. وی خاطرنشان کرد: نورپردازی مناسب، گرم و اصولی، کلید اصلی بازتاب لطافت معماری و کاشی‌کاری‌های معرق و هفت‌رنگ است.
آسیب‌شناسی نورپردازی‌های مصنوعی و راهکارهای ارتقای کیفی تصاویر
مدیرمسئول مؤسسه عکاسان خراسان رضوی با ابراز نگرانی نسبت به برخی شیوه‌های نوین نورپردازی مصنوعی در فضای حرم مطهر تصریح کرد: استفاده از پرژکتورهای بسیار سفید و مصنوعی در محوطه‌ها، رنگ‌های اصیل معماری را تحت تأثیر قرار می‌دهد و مانع ثبت تصاویر باکیفیت و متوازن از منظر ترکیب‌بندی می‌شود. این وضعیت ناخواسته به پدیده ضد نور (سیلوئت) منجر شده و فضای روحانی حرم منور را به حاشیه می‌برد، در حالی که معماری باشکوه این آستان نیازمند نورپردازی‌های مخفی و مهندسی‌شده است.
وی در تبیین راهکارها یادآور شد: با الگوبرداری از تجارب موفق نورپردازی در آثار تاریخی نظیر کاروانسراها یا مجموعه تخت جمشید، می‌توان نورپردازی‌های مخفی را به گونه‌ای طراحی کرد که ضمن حفظ کامل الزامات حفاظتی و امنیتی و نظارت دوربین‌های مداربسته، امکان خلق آثار فاخر هنری را نه‌تنها برای عکاسان حرفه‌ای، بلکه برای عموم زائرانی که با تلفن همراه خود عکاسی می‌کنند نیز فراهم آورد.
ضرورت استمرار سندنگاری تصویری و انتشار سالانه مجموعه‌های نفیس
زابل‌عباسی با تأکید بر اینکه سندنگاری تصویری فرایندی مقطعی نیست، اظهار کرد: مستندسازی اسناد بصری باید به صورت پیوسته، سالانه و با رویکرد آرشیوی ادامه یابد تا نسلی که وارد عرصه هنر و معماری اسلامی می‌شود، به منابعی غنی و معتبر دسترسی داشته باشد. این اسناد، پل ارتباطی مستحکمی میان هنر و مخاطبان عام برقرار می‌کند.
عضو هیئت مؤسس انجمن هنرهای تجسمی خراسان رضوی تأکید کرد: خلق کتاب‌های عکس نفیس نباید صرفاً در انحصار یک یا چند عکاس خاص باقی بماند، بلکه باید گستره آن مردمی‌تر شود؛ به این معنا که هر اثر زیبایی که به بازتاب ارزش‌های فرهنگی و معنوی رضوی می‌پردازد، شایسته دیده شدن و ثبت در مجموعه‌های آرشیوی سالانه است، زیرا مردم خود بهترین درک‌کنندگان و انتقال‌دهندگان مفاهیم هنری هستند.
طرح راه‌اندازی تشکل عکاسان جهان اسلام با محوریت کربلای معلی
این هنرمند ممتاز فدراسیون جهانی عکاسی (EFIAP/g) در ادامه به تشریح پیشنهاد خود برای گسترش دیپلماسی هنری پرداخت و گفت: در نشست تخصصی که با حضور عکاسان کشورهای عراق، بحرین و کویت در حوزه علمیه سلیمانیه مشهد برگزار شد، پیشنهاد تشکیل «کانون عکاسان جهان اسلام» با محوریت عراق و مرکزیت کربلا مطرح که با استقبال چشمگیر هنرمندان روبه‌رو شد و در حال حاضر مراحل مهندسی و بررسی‌های حقوقی و اجرایی آن در حال پیگیری است. این شبکه تخصصی صرفاً به حرم مطهر رضوی یا بناهای معماری محدود نخواهد بود، بلکه ثبت آیین‌ها، سنت‌ها و مراسم گوناگون حاشیه‌ای در کشورهای منطقه را نیز در بر می‌گیرد و می‌تواند نقش مؤثری در تحکیم پیوندهای فرهنگی و هنری میان ملت‌های مسلمان ایفا کند.
ضرورت ارتقای آموزش تخصصی نسل جوان و رفع موانع تجهیزاتی
زابل‌عباسی با ابراز دغدغه درباره وضعیت علمی و عملی عکاسان جوان بیان کرد: متأسفانه گاه فاصله میان ادعا و توانایی‌های عملی در میان نسل جوان احساس می‌شود که بخشی از آن به خروجی‌های نظام آموزشی و دانشگاهی بازمی‌گردد. اگر هنرمندی می‌خواهد در سطح حرفه‌ای فعالیت کند، باید فراتر از فضاهای آکادمیک، مهارت‌های تخصصی خود را ارتقا دهد.
وی با اشاره به ضرورت آشنایی بیشتر عکاسان با معیارهای بین‌المللی فدراسیون جهانی عکاسی (FIAP) اضافه کرد: شناخت دقیق این استانداردها راه حضور در عرصه‌های جهانی را هموارتر می‌کند. با این حال، چالش بزرگ دیگر در مسیر هنرمندان، سرسام‌آور بودن هزینه‌های تهیه تجهیزات و دوربین‌های عکاسی است؛ مسئله‌ای که به یک معضل جدی تبدیل شده و حل آن نیازمند نگاه حمایتی نهادهای کلان فرابخشی است، زیرا از توان یک انجمن یا مؤسسه صنفی خارج است.
نگاهی به جایگاه هوش مصنوعی؛ ابزار کمکی در کنار اصالت مستند
هنرمند ممتاز فدراسیون جهانی عکاسی در بخش پایانی سخنان خود درباره ظهور فناوری هوش مصنوعی در هنر عکاسی عنوان کرد: تولید تصاویر تخیلی بر پایه متون و داده‌های هوش مصنوعی در جشنواره‌های عکاسی مستند مردود است، زیرا اصالت و سندیت اثر را مخدوش کرده و به نوعی سرقت هنری محسوب می‌شود؛ چون مالکیت اثر متعلق به عکاس دیگری است.
زابل‌عباسی با این حال تأکید کرد: مخالفت با فناوری معنایی ندارد؛ همان گونه که در دوران گذار از عکاسی آنالوگ به دیجیتال مقاومت‌هایی وجود داشت اما در نهایت فناوری به ارتقای کیفی هنر کمک کرد، امروز نیز استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی صرفاً در محدوده اصلاح فنی رنگ، نور و ادیت عکس کاملاً پذیرفته‌شده و کارگشاست و عکاسان باید با هنرمندی از این فناوری‌ها در مسیر اعتلای هنر خود بهره ببرند.
خبرنگار: وحدانه آخوند شریف
نظر شما